جمعه ششم ذى الحجه 6 - 21 سنبله 1297 - 13 سپتامبر 1918 گراندوك ديمترى ويج كه بواسطه قضيه قتل راسپوتين از روسيه مهاجرت و چندى بانگلستان مسافرت كرده در آنجا نيز مورد تهديد واقع شده بود چندى قبل بايران مسافرت و در سفارت انگليس اقامت داشت اكنون كه مارلينگ وزيرمختار سابق باتفاق چرچيل احضار شده‌اند گراندوك نيز عزم سفر نموده روز سه‌شنبه بهمراهى آن دو با اتومبيل به طرف قزوين حركت نمودند . بمناسبت عزيمت گراندوك از طرف بعضى از صاحبمنصبان روسى قزاقخانه مجلس ميهمانى مفصلى در باغ سردار معتضد روز سه‌شنبه منعقد و از مستر مارلينگ و مسيو اتر نيز دعوت شده با حضور تمام صاحب - منصبان روسى قزاقخانه و صاحبمنصبان داراى ابو ابجمعى ايرانى در سر ميز پذيرائى به عمل آمد و در پايان ضيافت گراندوك از پيش‌آمدهاى روسيه اظهار تأثر نموده متذكر گرديد كه مجبورا لباس نظام روسيه را از خود دور كرده و لباس انگليسى در بر نموده ضمنا اظهار اميدوارى كرد كه طولى نكشد و به وطن خويش معاودت نمايد . دوشنبه 9 ذى الحجه 1336 - 24 سنبله 1297 - 16 سپتامبر 1918 شب گذشته وثوق الدوله رئيس الوزراء در منزل شخصى شام توديعى بافتخار مارلينگ وزيرمختار انگليس با حضور وزراء و نمايندگان سياسى متفقين داد . امشب نيز نصرة الدوله وزير عدليه به همين مناسبت دعوتى در باغ ييلاقى فرمانيه به عمل آورده است . سرپرستى كاكس وزيرمختار جديد انگليس هم كه امروز وارد طهران شده در ضيافت امشب فرمانيه دعوت دارد ( روى نشسته هنوز دست به مىبردنا ! ) آزاديخواهان ايرانى با يك حس قبل الوقوع ورود كاكس را بفال بد گرفته حوادث مشئومى را انتظار ميكشيدند ، بدبختانه اين پيش‌بينى در سال بعد به تحقق پيوست و قرارداد 1919 يعنى ورقهء اسارت و تحت الحمايگى كشور شاهنشاهى به امضاء رسيد . شرح مبارزات نگارنده باتفاق عدهء از جوانان وطن‌خواه بر عليه قرارداد مزبور چون بعد از جنگ به عمل آمد در اين كتاب مذكور نميشود و فقط بدرج عين آن سند منفور از حيث اهميت تاريخى اكتفا ميورزيم : « نظر بروابط دوستى و مودت كه از سابق بين دولتين ايران و انگلستان بوده است و نظر به اعتقاد كامل به آنكه مسلما منافع مشتركه و اساسى هردو دولت در آتيه تحكيم و تثبيت اين روابط را براى طرفين الزام مينمايد و نظر بلزوم تهيه وسايل ترقى و سعادت ايران به حد اعلى بين دولت ايران از يك طرف و وزيرمختار اعليحضرت پادشاه انگلستان بنمايندگى از دولت خود از طرف ديگر مواد ذيل برقرار ميگردد : 1 - دولت انگلستان با قطعيت هرچه تمامتر تعهداتى را كه مكرر در سابق براى احترام استقلال مطلق و تماميت ايران نموده است تكرار مينمايد . 2 - دولت انگلستان خدمات هر عده مستشار متخصص را كه براى لزوم استخدام آنها در ادارات مختلفه بين دولتين توافق حاصل گردد بخرج دولت ايران تهيه خواهد كرد - اين مستشارها با كنترات اجير و به آنها اختيارات متناسبه داده خواهد شد كيفيت اين اختيارات بتوافق بين دولت ايران و مستشارها خواهد بود . 3 - دولت انگليس بخرج دولت ايران افسران و ذخائر و مهمات سيستم جديد را براى تشكيل قواى متحد الشكل نظامى كه دولت ايران ايجاد آن را براى حفظ نظم در داخله و سرحدات در نظر دارد تهيه خواهد كرد . عده و مقدار ضرورت افسران و ذخائر و مهمات مزبور بتوسط كميسيونى كه از متخصصين انگليسى و ايرانى تشكيل خواهد شد و احتياجات دولت را براى تشكيل قوه مزبور تشخيص خواهند داد معين خواهد شد . 4 - براى احتياجات نقدى لازمه جهت اصلاحات مذكوره در ماده 2 و 3 اين قرارداد دولت انگلستان حاضر است كه يك قرض كافى براى دولت ايران تهيه و يا ترتيب انجام آن را بدهد تضمينا اين قرض باتفاق نظر دولتين از عايدات گمركات با عايدات ديگرى كه در اختيار دولت ايران باشد تأمين مىشود تا مدتى كه مذاكرات استقراض مذكوره خاتمه نيافته دولت انگلستان به منظور مساعده وجوه لازمه كه براى اصلاحات مذكوره لازم است خواهد رساند . 5 - دولت انگلستان با تصديق كامل احتياجات فورى دولت ايران به تدارك وسايل حمل و نقل كه موجب تأمين و توسعه تجارت و جلوگيرى از قحطى در مملكت مىباشد حاضر است كه با دولت ايران موافقت نموده اقدامات مشتركه ايران و انگليس را راجع به تأسيس خطوط آهن و يا اقسام ديگر وسايل نقليه تشويق نمايد . در اين باب بايد قبلا مراجعه به متخصصين شده و توافق بين دولتين در طرحهائى كه مهمتر و مفيدتر باشد حاصل شود . 6 - دولتين توافق مينمايند در باب تعيين متخصصين طرفين براى تشكيل كميته‌اى كه تعرفه گمركى را مراجعه و تجديد نظر نموده و با منافع مملكتين و تمهيد و توسعه وسايل ترقى آن تطبيق نمايد . پايان »